यो कथा मेरो हो। यो कुनै काल्पनिक उपन्यास होइन, न त कसैको कल्पनाबाट जन्मिएको कथा हो। यो मेरो आफ्नै जीवनमा घटेका वास्तविक घटनाहरूको दस्तावेज हो, जसका प्रत्येक पानामा पीडा छ, प्रत्येक शब्दमा सङ्घर्ष छ र प्रत्येक सम्झनाभित्र आँसु लुकेको छ।

जीवनको लामो यात्रामा पछाडि फर्केर हेर्दा लाग्छ—मैले जीवनसँग जति सङ्घर्ष गरेँ, सायद त्यति नै आफ्नै कमजोरीसँग पनि युद्ध गरेँ। बाल्यकालका अभावदेखि युवावस्थाका सपना, सफलतापछिको आत्मविश्वास, मदिराको लतमा डुबेको अँध्यारो र परिवारको मायाले फेरि जीवनतर्फ फर्काएको उज्यालोसम्मका सबै घटना मेरा जीवनका अविस्मरणीय अध्याय हुन्।

कहिलेकाहीँ मनमा लाग्थ्यो, आफ्ना जीवनका यी भोगाइलाई एउटा पुस्तकमा उतारूँ। मेरा अनुभवहरूलाई शब्दमा बाँधेर अरूसामु राखूँ। किनकि म चाहन्छु, मेरो कथा पढ्ने मानिसले मेरा दुःखमा आँसु मात्र नझारोस्, बरु मेरो जीवनबाट केही सिकेर आफ्नो जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सकोस्।

कथा कहाँबाट सुरु गरूँ—बाल्यकालबाट कि युवावस्थाबाट? मनभित्र अनेकौँ भावनाका छाल उठिरहेका छन्। विगतका सम्झनाले मन गह्रौँ बनाइरहेका छन्। तैपनि आज म ती सबै पीडालाई शब्दमा उतार्ने साहस गर्दै छु। मैले भोगेको अँध्यारो, गुमाएको खुसी, परिवारले गरेको त्याग र फेरि जीवनप्रति आशा जगाउने मेरो सङ्घर्षलाई यहाँ प्रस्तुत गर्दै छु।

१. जन्मभूमिको काखदेखि बाबाको वियोगसम्म

मेरो जन्म वि.सं. २०३७ साल पुस ९ गते मङ्गलबारका दिन अछाम जिल्लाको साँफेबगर नगरपालिका–७, ककडसात गाउँमा भएको हो। प्रकृतिको अनुपम सौन्दर्यले सजिएको, हरियाली वनजङ्गल र डाँडाकाँडाले घेरिएको मेरो प्यारो जन्मभूमि मेरो जीवनको पहिलो स्वर्ग थियो।

म जन्मिँदा बाबाआमाको मनमा कति खुसी छाएको थियो होला! पुत्रलाभको उमङ्ग, नामकरणदेखि न्वारानसम्मको हर्षोल्लास र गाउँघरको रीतिरिवाजले हाम्रो घरआँगन कति रमाइलो बनेको थियो होला! ती दिनका सबै सम्झना मेरा आँखाले देखेका होइनन्, तर आज ती क्षणहरू सम्झँदा मनमा एउटा मीठो कल्पना जाग्छ।

तर नियतिले मेरो जीवनको खुसी धेरै लामो समय टिक्न दिएन।

जन्मदेखि नामकरण हुँदै, कोक्रोमा लडिबुडी गर्दै, बिस्तारै घस्रिँदै र हिँड्न सिक्दै मेरा जीवनका पाइला अघि बढिरहेका थिए। तर जब म चार वर्षको थिएँ, मेरा बाबाको निधन भयो।

त्यो उमेरमा मृत्युको अर्थ बुझ्ने बुद्धि मसँग थिएन। बाबाको अभावले भविष्यमा मेरो जीवनमा कस्तो प्रभाव पार्नेछ भन्ने कल्पना पनि थिएन। तर त्यो एउटा घटनाले मेरो जीवन मात्र होइन, सिङ्गो परिवारको संसार नै बदलिदियो।

म बाबाबिनाको टुहुरो बनेँ। मेरी आमा विधवा बन्नुभयो। हाम्रो घरआँगनमा खुसीको ठाउँमा दुःखको छाया पर्न थाल्यो।

चार वर्षको अबोध बालकले बाबाको माया गुमायो, एउटी आमाले जीवनसाथी गुमाउनुभयो र हाम्रो परिवारले जीवनभरि बिर्सन नसकिने पीडाको भारी बोक्नुपर्‍यो।

बाबा हुनुहुन्थ्यो भने सायद मेरो टाउकोमा हात राखेर हौसला दिनुहुन्थ्यो होला। म बिरामी हुँदा निधार छाम्नुहुन्थ्यो होला। म लड्दा उठाउनुहुन्थ्यो होला। मेरा साना–साना सफलतामा खुसी हुँदै भविष्यका लागि प्रेरणा दिनुहुन्थ्यो होला। तर मेरा ती कल्पना कल्पनामै सीमित रहे।

मेरो बाल्यकालले बाबाको न्यानो काखभन्दा बढी अभावको अर्थ बुझ्नुपर्ने भयो। बाबाको माया कस्तो हुन्छ भन्ने अनुभूति गर्न नपाउँदै मैले उहाँको अनुपस्थिति स्वीकार गर्नुपर्ने अवस्था आयो।

सायद त्यही वियोग मेरो जीवनको पहिलो बज्रपात थियो, जसले सानै उमेरमा मलाई जीवनका कठोर वास्तविकतासँग परिचित गरायो।

२. रोगसँगको युद्ध र जीवनमा फर्किएको उज्यालो

म गरिब परिवारमा जन्मिएको एउटा सामान्य गाउँले बालक थिएँ। मैले सुनेअनुसार मेरा बाबा मङ्गलसेनमा वकिल हुनुहुन्थ्यो रे र बाजे डिठ्ठा हुनुहुन्थ्यो रे। ती समयका पारिवारिक प्रतिष्ठाका कुरा मैले अरूबाट सुनेँ। तर मेरो आफ्नै बाल्यकाल भने सङ्घर्ष, अभाव र शारीरिक पीडाबीच बितिरहेको थियो।

म परिवारको सबैभन्दा कान्छो छोरा थिएँ। जेठा दाजु बाजुरामा जागिरसँगै व्यापार गर्नुहुन्थ्यो भने माइला दाजु पढ्दै हुनुहुन्थ्यो। जेठा दाजुले दसैँ, बिसुजस्ता चाडपर्वमा लत्ताकपडादेखि खानपिनसम्मका आवश्यक कुराहरू पूरा गरिदिनुहुन्थ्यो। उहाँको सहयोगले परिवारलाई धेरै राहत मिलेको थियो।

तर मेरो शरीरमा देखिएका विभिन्न रोग र घाउले मलाई दिनप्रतिदिन कमजोर बनाउँदै लगिरहेका थिए। रोगले मेरो शरीरलाई मात्र होइन, मेरी आमाको मनलाई पनि पीडा दिइरहेको थियो।

म विद्यालयको कक्षा तीनमा पढ्थेँ। शरीरमा भएका घाउका कारण साथीहरू मसँग नजिक बस्न मान्दैनथे। कतिपयले हेला गर्थे। बालमन साथीहरूसँग रमाउन चाहन्थ्यो, तर शारीरिक अवस्थाले मलाई अरूभन्दा फरक बनाइदिएको थियो।

त्यो उमेरमा अरू बालबालिकाका लागि खेल्ने, हाँस्ने र रमाउने समय थियो। मेरा लागि भने शरीरको पीडा सहनु र अरूको व्यवहार झेल्नु नै ठूलो चुनौती थियो।

वि.सं. २०४५ सालमा जेठा दाजुले मलाई उपचारका लागि काठमाडौँ लैजानुभयो। जाँच गराउँदा मलाई छालासम्बन्धी रोग भएको थाहा भयो। उपचारपछि विस्तारै मेरो स्वास्थ्यमा सुधार आउन थाल्यो। करिब छ महिनापछि म हृष्टपुष्ट र फुर्तिलो हुँदै गएँ।

जुन शरीरले कुनै समय मलाई अरूको नजरमा कमजोर बनाएको थियो, त्यही शरीरमा फेरि जीवनको उत्साह फर्किन थाल्यो।

स्वास्थ्यमा सुधार आएपछि म साथीहरूसँग खेल्न थालेँ, विद्यालय जान थालेँ र पढाइमा पनि राम्रो गर्न थालेँ। कहिले तेस्रो, कहिले दोस्रो र कहिले पहिलो स्थानसम्म हासिल गर्न थालेँ।

तर मेरो मनभित्र बाबाबिनाको जीवनबारे अनेकौँ प्रश्न उठिरहन्थे। म सानो थिएँ, तर सोचाइ उमेरभन्दा परसम्म पुग्थ्यो। जीवन के हो? दुःख किन आउँछ? मानिसको भाग्य किन फरक हुन्छ? यस्ता प्रश्नहरू मेरो बालमनमा खेलिरहन्थे।

सायद जीवनले मलाई सानैदेखि सोच्न, बुझ्न र परिस्थितिसँग जुध्न सिकाइरहेको थियो। मलाई थाहा थिएन, भविष्यमा मैले सामना गर्नुपर्ने सङ्घर्षहरू यतिमै सीमित थिएनन्।

३. बाल्यकालमै पलाएको आत्मनिर्भर बन्ने सपना

वि.सं. २०४९ सालतिर बाजुराबाट १२–१३ वर्षका दुई जना केटाहरू कामको खोजीमा हाम्रो घरमा आए। हामी पनि सानै थियौँ। म त्यतिबेला कक्षा पाँचमा पढ्थेँ।

हामी नदीमा पासा हालेर माछा मार्ने गर्थ्यौँ। मैले ती दुई जनालाई भनेँ, “तिमीहरू मसँग काम गर्छौ भने खानासहित महिनाको बाह्र सय रुपैयाँ दिन्छु। माछा मार्ने, बजारमा बेच्ने र व्यापार गर्ने काम गर्नुपर्छ।”

उनीहरूले मेरो प्रस्ताव स्वीकार गरे।

यसरी विद्यालयमा पढ्दै गरेको एउटा सानो बालकले माछा मार्ने र बजारमा बेच्ने कामबाट आम्दानी गर्न थाल्यो। उनीहरू दुई महिनाजति मसँग काम गरे र चिसो बिदामा आफ्नै गाउँ फर्किए।

त्यो सानो अनुभवले मलाई एउटा ठूलो पाठ सिकायो—काम गर्न र केही गर्न उमेरभन्दा ठूलो कुरा इच्छाशक्ति, आँट र हिम्मत रहेछ।

मसँग ठूलो धनसम्पत्ति थिएन, तर केही गर्ने हुटहुटी थियो। जीवनमा आफ्नै खुट्टामा उभिने सपना थियो। परिवारको अवस्था सुधार्ने र आफ्नो पहिचान बनाउने चाहना थियो।

पछि गाउँघरमा विभिन्न संस्थाहरू आए। बालसमूह गठन हुन थाले। मेरो क्षमता र प्रतिभा देखेर मलाई बालसमूहको संयोजकको जिम्मेवारी दिइयो। त्यसले मेरो जीवनमा नयाँ ढोका खोल्यो। नेपालका विभिन्न ठाउँमा भ्रमण गर्ने अवसर पाएँ। मानिसहरूसँग बोल्न, सामाजिक काम गर्न र आफ्नो क्षमता पहिचान गर्न सिकेँ।

श्री सूर्यचन्द्र माध्यमिक विद्यालय, कालिमाटीमा कक्षा आठ–नौ पढ्ने समयतिर गङ्गोत्री नामक संस्थाले मलाई स्वयंसेवकका रूपमा काम गर्ने अवसर दियो। महिनामा आठ दिन काम गरेबापत पन्ध्र सय रुपैयाँ पाउँथेँ।

बिस्तारै पढाइभन्दा बाहिरका काममा मेरो ध्यान जान थाल्यो। कहिलेकाहीँ वर्षमा तीस–पैँतीस दिन मात्र विद्यालय पुग्ने अवस्था पनि आयो। तैपनि मैले हार मानिनँ। अनेकौँ चुनौतीका बीच सङ्घर्ष गर्दै अन्ततः एसएलसी उत्तीर्ण गरेँ।

मलाई लाग्थ्यो, अब जीवनमा केही ठूलो गर्नुपर्छ। परिवारको अवस्था सुधार्नुपर्छ। आफ्नै पहिचान बनाउनुपर्छ र समाजमा केही गरेर देखाउनुपर्छ।

तर मलाई के थाहा थियो र—जीवनको यही मोडमा मैले रोजेको एउटा गलत बाटोले भविष्यमा मेरा खुसीहरूलाई नै चुनौती दिनेछ!

४. सफलताको बाटो र मदिरासँग गाँसिएको सम्बन्ध

एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि उमेर बढ्दै गयो। केही कमाउने, व्यापार गर्ने र जीवनमा अगाडि बढ्ने चाहना बलियो हुँदै गयो। तर मैले खोजेजस्तो अवसर सजिलै भेटिनँ।

अन्ततः म मदिरा उत्पादन गर्ने कामतिर लागेँ।

करिब हप्ताको पचास लिटर मदिरा उत्पादन गर्न थालेँ। एक–दुई जना मानिसलाई काममा राखेँ। तयार भएको मदिरा बयलपाटा र साँफेबगरका व्यापारिक केन्द्रसम्म पुर्‍याउन थालेँ।

बिस्तारै व्यापार चल्न थाल्यो। आम्दानी बढ्न थाल्यो। घरपरिवार पाल्न, सामान्य जग्गाजमिन जोड्न र आफ्नो व्यापार विस्तार गर्न सफल भएँ। बाहिरका व्यापारीहरूसँग पनि सम्बन्ध बढ्यो। मदिराको व्यापार गर्ने डिलरका रूपमा मेरो नाम परिचित हुन थाल्यो।

तर यही सफलताको बीचमा मेरो जीवनमा एउटा ठूलो भूल प्रवेश गरिसकेको थियो।

म अरूलाई बेच्न मदिरा उत्पादन गर्थें, तर विस्तारै मदिराले नै मलाई आफ्नो कब्जामा लिँदै थियो।

सुरुमा व्यापारका रूपमा सुरु भएको काम बिस्तारै व्यक्तिगत बानीमा बदलियो। मदिरा बनाउँदा–बनाउँदै म आफैँ पिउन थालेँ। पिउँदापिउँदै कहिले त्यसको लतमा फसेँ, मलाई पत्तै भएन।

वि.सं. २०५८ साल मङ्सिर २ गते मेरो विवाह भयो। जीवनमा नयाँ जिम्मेवारी थपियो। श्रीमतीको साथ, भविष्यका सपना र परिवार बनाउने चाहना थियो। तर मैले आफ्नो पेसा र मदिरा पिउने बानीलाई अलग गर्न सकिनँ।

मलाई लाग्थ्यो, व्यापार चलिरहेको छ, आम्दानी भइरहेको छ, परिवार पाल्न सकिएको छ—सबै ठीक छ।

तर जीवनको हिसाबकिताब पैसा र सम्पत्तिले मात्र हुँदैन रहेछ। घरमा कति पैसा आयो भन्नेभन्दा ठूलो कुरा घरमा कति खुसी आयो भन्ने रहेछ। परिवारका सदस्यले कति विश्वास र सुरक्षा महसुस गरे भन्ने रहेछ।

मैले त्यो कुरा बुझ्न धेरै ढिलो गरेँ।

५. द्वन्द्वकालीन त्रास, नयाँ अवसर र बढ्दो जिम्मेवारी

देशमा माओवादी द्वन्द्वको समय थियो। वि.सं. २०५९ सालमा एक रात केही व्यक्तिहरूले मलाई कुटपिट गरे र पैसा लुटेर लगे। उनीहरू वास्तविक माओवादी थिए वा थिएनन् भन्ने मलाई थाहा थिएन। तर त्यो घटनाले मेरो मनमा गहिरो डर बसायो।

मलाई लाग्यो, अब यहाँ सुरक्षित रहन सकिँदैन। डर र असुरक्षाबीच मैले भारततर्फ जाने निर्णय गरेँ।

करिब एक वर्ष सङ्घर्षपूर्ण जीवन बिताएर नेपाल फर्किएँ।

मसँग क्षमता थियो, केही अनुभव थियो र समाजका लागि केही गर्ने इच्छा पनि थियो। त्यसैले वि.सं. २०६१ सालमा जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा रोपास नामक संस्था दर्ता गराएँ।

तर संस्थाको प्रमाणपत्र लिन प्रहरी प्रतिवेदन आवश्यक पर्ने रहेछ। एकातिर द्वन्द्वकालको डर, अर्कोतिर प्रहरी प्रशासनको प्रक्रिया—मेरो जीवन फेरि कठिनाइको घेरामा पर्‍यो। साँफेबगर बोलाएर शङ्काका आधारमा केरकारसमेत गरियो। मैले धेरै दुःख भोगेँ।

तैपनि मैले हार मानिनँ।

वि.सं. २०६२ सालमा साँफेबगरको छिपेखोलामा ठूलो किराना पसल सञ्चालन गरेँ। त्यसको करिब एक महिनापछि नेसनल हेल्थ फाउन्डेसनमा जागिर खुल्यो। आवेदन दिएँ र छनोट भएर काम गर्ने अवसर पाएँ। त्यतिबेला मेरो तलब पाँच हजार रुपैयाँ थियो।

त्यसपछि एपीपी–एसपी नामको परियोजनाअन्तर्गत जिल्ला कृषि विकास कार्यालयमा संस्थागत प्रस्ताव पेस गर्ने अवसर आयो। अछामको पायल, रिडिकोट र सपउडीलगायत क्षेत्रमा तरकारी खेती, खाद्यान्न बाली र बाख्रापालनका कार्यक्रमका लागि दस लाख रुपैयाँको परियोजना प्राप्त भयो।

परियोजना सफलतापूर्वक सञ्चालन भयो। चार–पाँच जना कर्मचारी राखेर काम अघि बढाएँ। जागिर पनि सम्हालेँ, व्यापार पनि चलाएँ र सामाजिक काममा पनि सक्रिय रहेँ। पसलको जिम्मेवारी माइला दाजुलाई दिएँ।

त्यतिबेला मेरो जीवनमा सम्भावना धेरै थिए। कमाउने बाटो थियो, समाजमा चिनिने अवसर थियो र परिवारको भविष्य उज्यालो बनाउने आधार पनि थियो।

बाहिरबाट हेर्दा म प्रगति गरिरहेको थिएँ। जीवनका विभिन्न क्षेत्रमा अवसर प्राप्त गरिरहेको थिएँ। तर भित्रभित्रै एउटा कमजोरीले मेरो जीवनलाई खोक्रो बनाउँदै लगिरहेको थियो।

म पैसा कमाइरहेको थिएँ, तर त्यसको वास्तविक मूल्य बुझिरहेको थिइनँ। जिम्मेवारी बढ्दै थियो, तर मदिराको लतले मलाई बिस्तारै कमजोर बनाउँदै थियो।

मैले समयमै आफूलाई सम्हाल्न सकेको भए सायद जीवनको कथा अर्कै हुन्थ्यो। तर त्यसबेला म आफ्नो सफलताभित्र लुकेको जोखिम देख्न असफल भइरहेको थिएँ।

६. मदिराको दलदलमा डुब्दै गएको जीवन

समय बित्दै गयो। मेरो परिवार बढ्दै गयो। दुई छोरा र एउटी छोरी जन्मिए। छोराहरूको पढाइ, छोरीको भविष्य र परिवारको जिम्मेवारी थपिँदै गयो।

तर म भने मदिराको दलदलमा झन् गहिरिँदै गएँ।

म बिहानदेखि बेलुकासम्म मदिराको नशामा डुब्न थालेँ। कहिलेकाहीँ खाना खानसमेत बिर्सन्थेँ। घरपरिवारको चिन्ता गर्नुपर्ने समयमा आफ्नै नशाको चिन्ता ठूलो हुन थाल्यो।

बिस्तारै मैले कमाएको सम्पत्ति सकिन थाल्यो। जग्गाजमिन बेचियो। व्यापारको अवस्था बिग्रियो। श्रीमतीका गरगहना र सुनचाँदीसमेत बेच्नुपर्ने अवस्था आयो।

जुन हातले कुनै समय परिवारको भविष्य बनाउन सम्पत्ति जोडेको थियो, त्यही हातबाट सबै कुरा फुत्किँदै गयो।

मसँग कुनै समय सम्पत्ति थियो, व्यापार थियो र समाजमा पहिचान थियो। तर मदिराको लतले मलाई यस्तो अवस्थामा पुर्‍यायो, जहाँ आफ्नै जीवनमाथि पनि मेरो नियन्त्रण कमजोर हुँदै गएको थियो।

मदिरा पिउने मानिसलाई समाजले हेर्ने दृष्टिकोण कस्तो हुन्छ भन्ने कुरा मैले आफ्नै जीवनमा भोगेँ। पहिले सम्मानका साथ बोलाउने मानिसहरू टाढिन थाले। सामाजिक जमघटमा बोलाउनेहरू कम हुँदै गए। मानिसहरूको नजरमा मेरो परिचय काम गर्ने, केही गर्ने व्यक्तिबाट मदिरामा डुबेको मानिसका रूपमा बदलिन थाल्यो।

नशा सकिएपछि मन छटपटिन्थ्यो। शरीर असहज हुन्थ्यो। फेरि पिउन मन लाग्थ्यो। आफूलाई रोक्न खोज्थेँ, तर केही समयपछि फेरि त्यही बाटोमा फर्किन्थेँ।

मलाई लाग्थ्यो, एक प्याक पिएपछि मन शान्त हुन्छ। तर त्यो शान्ति केही समयको भ्रम मात्र थियो। त्यसपछि फेरि उही बेचैनी, उही पछुतो र उही अँध्यारो।

मलाई थाहा थियो, म गलत बाटोमा छु। मेरो परिवार दुःखमा छ। मैले जीवनमा धेरै कुरा गुमाइरहेको छु। तैपनि लतबाट बाहिर निस्कन सकिरहेको थिइनँ।

मेरो जीवन बिस्तारै ओरालो लागिरहेको थियो। म आफैँलाई हराउँदै थिएँ, तर त्यसको मूल्य मेरो परिवारले चुकाइरहेको थियो।

७. मेरी श्रीमती : मेरो पतनबीच पनि नटुटेको भरोसा

मेरो जीवनको सबैभन्दा पीडादायी अध्याय मेरी श्रीमतीसँग जोडिएको छ।

मैले उनलाई कति दुःख दिएँ, कति रात रुवाएँ र कति सपना अधुरा बनाएँ—यसको हिसाब म आफैँसँग पनि छैन। तर यति थाहा छ, मैले दुःख दिइरहँदा पनि उनले सजिलै हार मानिनन्।

म कहिलेकाहीँ राति बाह्र–एक बजेसम्म घर फर्किन्नथेँ। म नआएसम्म परिवारले खाना नखाई पर्खिरहन्थ्यो। मेरी श्रीमती, बूढी आमा र छोराछोरी भोकै बस्नुपर्ने अवस्था आउँथ्यो।

मदिरामा डुबेको मलाई घरको पीडा महसुस हुँदैनथ्यो। तर मेरो परिवारका लागि हरेक रात एउटा लामो प्रतीक्षा हुन्थ्यो—आज उनी घर फर्किन्छन् कि फर्किँदैनन्? आज घरमा झगडा हुन्छ कि हुँदैन? भोलि छोराछोरीको पेट कसरी भरिन्छ?

मेरा जेठा दाजु पनि चिन्तित हुनुहुन्थ्यो। उहाँलाई डर थियो, मेरो यही अवस्था रहिरह्यो भने मेरो जीवन त बर्बाद हुन्छ नै, मेरा छोराछोरीको भविष्यसमेत अन्धकारमा पर्छ।

तर मेरी श्रीमतीले मेरो अवस्थाका बीच पनि परिवार जोगाउने प्रयास गरिरहिन्।

उनले कहिल्यै आफ्नो दुःखलाई मेरो दुःखभन्दा ठूलो बनाएर प्रस्तुत गरिनन्। मसँग रिसाउनुपर्ने कारण हजारौँ थिए, तर उनले धेरै पीडा आफ्नै छातीभित्र लुकाएर राखिन्।

कहिलेकाहीँ उनी बिहान चार बजे उठ्थिन्। दाउराको भारी बोकेर साँफेबगर पुग्थिन्। अरूले नदेखून् भन्ने सोचेर दुई सय रुपैयाँमा दाउरा बेच्थिन्। एक सय रुपैयाँको नुनतेल र घरका आवश्यक सामान किन्थिन्। बाँकी एक सय रुपैयाँ मलाई मदिरा पिउन दिन्थिन्।

यो सम्झँदा आज पनि मेरो मन चिरिन्छ।

कस्तो विवशता थियो त्यो! जुन श्रीमतीले आफ्ना छोराछोरीको मुखमा मीठो खाना हाल्नुपर्ने थियो, उनैले आफ्नो श्रीमान् नशाको लतबाट बाहिर निस्कन नसकेको देखेर उसलाई मदिराका लागि पैसा दिनुपर्ने अवस्था भोगिन्।

उनले त्यो पैसा खुसीले दिएकी थिइनन्। सायद उनी झगडा गरेर, रोक्न खोजेर र सम्झाएर थाकिसकेकी थिइन्। आफ्नो श्रीमान्लाई एकैपटक परिवर्तन गर्न नसके पनि घरमा झन् ठूलो विपत्ति नआओस् भन्ने विवशता थियो होला।

उनका हातमा दाउराको भारी थियो, आँखामा भविष्यको चिन्ता थियो र मनमा छोराछोरीको पीडा थियो। तर उनले आफ्नो दुःख कसलाई सुनाउने?

मदिराले मलाई अन्धो बनाएको थियो। मैले आफ्नो दुःख मात्र ठूलो देखेँ, तर मेरो कारणले अरूले भोगिरहेको दुःख देख्न सकिनँ।

आज सम्झँदा लाग्छ, मेरी श्रीमतीले केवल घर चलाइनन्; उनले मेरो बिग्रँदो जीवनको भग्नावशेषमाथि परिवारको छानो जोगाउने प्रयास गरिरहिन्।

उनको त्यागलाई शब्दमा उतार्न खोज्दा शब्दहरू नै साना लाग्छन्। उनले सहनुपरेको पीडा सम्झँदा आफूले गरेको गल्तीप्रति झन् गहिरो पश्चात्ताप हुन्छ।

सायद जीवनमा सबैभन्दा ठूलो प्रेम त्यही हो, जहाँ मानिसले अर्को व्यक्तिलाई परिवर्तन भएको देख्ने आशा पूर्ण रूपमा त्यागिसकेको हुँदैन। तर आज म बुझ्छु—त्यागको अर्थ पीडा सहिरहनु मात्र होइन; परिवर्तनका लागि सहयोग खोज्नु र आफ्नो जीवनको सम्मान गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

८. छोरीका आँसु : मेरो हृदयमा गढेको प्रश्न

मेरो जीवनका सबैभन्दा पीडादायी सम्झनामध्ये एउटा मेरी सानी छोरीसँग जोडिएको छ।

कहिलेकाहीँ म राति अबेर घर फर्किन्थेँ। बिहान छोरी मसँगै ओछ्यानमा सुतेकी हुन्थी। उठ्नेबित्तिकै ऊ रुन थाल्थी।

म सोध्थेँ, “बाबु, किन रोएकी?”

उसले भन्थी, “ड्याडी, अबदेखि रक्सी नखानु। हामी भोकै बस्नुपर्छ।”

यी शब्दहरू सुन्दा आज पनि मेरो मुटु भारी हुन्छ।

एउटी सानी छोरी, जसको उमेर खेल्ने, हाँस्ने र बाबाको काखमा रमाउने थियो, उसैले आफ्नै बाबालाई मदिरा नखान विन्ती गर्नुपरेको थियो।

उसलाई के थाहा, मदिराको लतले मानिसको सोच्ने शक्ति, निर्णय गर्ने क्षमता र आफ्नै परिवारको पीडा बुझ्ने सामर्थ्यसम्म कमजोर बनाउन सक्छ! उसले त केवल आफ्नो बाबालाई पहिलेको जस्तै माया गर्ने, परिवारसँग बस्ने र भोकै सुत्न नपर्ने अवस्थामा देख्न चाहन्थी।

म छोरीलाई काखमा राख्थेँ। माया गर्थेँ। भन्थेँ, “खान्नँ बा, अब खान्नँ।”

त्यो क्षणमा मेरो मन साँच्चै बदलिएको जस्तो लाग्थ्यो। म आफैँलाई वाचा गर्थेँ—अब परिवारलाई दुःख दिन्नँ, छोराछोरीलाई राम्रोसँग पढाउँछु र श्रीमतीको आँसु पुछ्छु।

तर केही समय बितेपछि फेरि उही बेचैनी सुरु हुन्थ्यो। घरको पीडा सम्झेर मन भारी हुन्थ्यो, जीवनप्रति निराशा जाग्थ्यो र मनलाई शान्त पार्ने बहानामा फेरि मदिरातिर हात बढ्थ्यो।

मलाई रोक्न मेरी छोरीको एउटा आँसु पर्याप्त हुनुपर्ने थियो। तर दुर्भाग्यवश, त्यो आँसुको मूल्य बुझ्न मैले धेरै लामो समय लगाएँ।

आज म स्वीकार गर्छु—मेरो परिवारले मलाई माया गर्न छोडेको थिएन; म आफैँ उनीहरूको मायाको गहिराइ बुझ्न असफल भइरहेको थिएँ।

छोरीका ती आँसु मेरा लागि सामान्य आँसु थिएनन्। ती मेरा कमजोरीको ऐना थिए। मेरो व्यवहारले एउटा निर्दोष बालमनमा कति गहिरो चोट पुर्‍याएको थियो भन्ने देखाउने ऐना।

कहिलेकाहीँ जीवनले हामीलाई बदलिन धेरै अवसर दिन्छ। तर हामी ती अवसरलाई समयमै चिन्न सक्दैनौँ। मैले पनि त्यही गल्ती गरेँ।

९. छोराछोरीका अधुरा सपना र बुबाको पश्चात्ताप

मदिराको लतले मेरो परिवारको आर्थिक अवस्था झन् बिगार्दै लग्यो। छोराको विद्यालयको शुल्क तिर्न नसक्दा उसलाई विद्यालयबाट निकालिएको अवस्था पनि आयो। पछि सरकारी विद्यालयमा पढाउनुपर्ने भयो।

मेरा छोराछोरीले कहिलेकाहीँ गहुँको रोटीसमेत खान नपाएको अवस्था सम्झँदा आज पनि मन रोइरहन्छ।

जुन बाबाले छोराछोरीलाई राम्रो विद्यालयमा पढाउने सपना देखेको थियो, त्यही बाबाको कारण उनीहरूको पढाइ प्रभावित भयो। जुन बाबाले उनीहरूको भविष्य उज्यालो बनाउने चाहना राखेको थियो, त्यही बाबाको कमजोरीले उनीहरूको बाल्यकालमा अभाव थपियो।

यो सम्झँदा मनमा एउटै प्रश्न उठ्छ—मैले आखिर के कमाएँ?

पैसा कमाएको थिएँ, तर जोगाउन सकिनँ। व्यापार गरेको थिएँ, तर परिवारको खुसी जोगाउन सकिनँ। समाजमा नाम कमाएको थिएँ, तर आफ्नै घरमा विश्वास कायम राख्न सकिनँ।

म कहिलेकाहीँ एक्लै बसेर रुन थाल्थेँ। भगवान्लाई सम्झिन्थेँ। आफ्ना छोराछोरीको भविष्यबारे सोच्थेँ। श्रीमतीको त्याग सम्झिन्थेँ। आमाको बुढ्यौली र दाजुभाइको चिन्ता सम्झिन्थेँ।

मनमा अनेकौँ पछुतो थिए। आफूले गर्नुपर्ने काम गर्न नसकेको पीडा थियो। परिवारलाई दिनुपर्ने खुसी दिन नसकेको ग्लानि थियो। भविष्यका सपनाहरू आफ्नै कमजोरीका कारण अधुरा बन्दै गएको यथार्थ थियो।

तर पछुतोले मात्र जीवन बदलिँदैन रहेछ। परिवर्तनका लागि निर्णय चाहिन्छ, साहस चाहिन्छ र आफूले रोजेको गलत बाटोबाट फर्कने अठोट चाहिन्छ।

त्यतिबेला म त्यो अठोट गर्न चाहन्थेँ, तर बारम्बार असफल भइरहेको थिएँ।

मैले बुझ्दै थिएँ—मदिरा पिउने इच्छा पूरा गर्नु र जीवनमा खुसी प्राप्त गर्नु एउटै कुरा होइन रहेछ। क्षणिक आनन्दका लागि गरिएको एउटा निर्णयले दीर्घकालीन दुःख निम्त्याउन सक्दो रहेछ।

तर त्यो बुझाइलाई व्यवहारमा उतार्न अझै एउटा निर्णायक मोड आउन बाँकी थियो।

१०. वि.सं. २०७४ सालको जेठ : जीवन परिवर्तनको सङ्कल्प

वि.सं. २०७४ सालको जेठ महिना थियो।

हाम्रो जिमराडी कुलपूजा परेको थियो। परिवार र आफन्तहरू पूजाको तयारीमा थिए। धार्मिक आस्था, परम्परा र पुर्खाको सम्झनासँग जोडिएको त्यो दिन मेरा लागि पनि विशेष हुनुपर्ने थियो।

तर म त्यतिबेला मदिराको लतमा नराम्ररी फसिसकेको थिएँ।

पूजाकै दिन म अरू केही व्यक्तिहरूसँग चित्रे भन्ने ठाउँमा गएँ। त्यहाँ हामीले करिब पाँच हजार रुपैयाँ बराबरको मदिरा पियौँ। त्यसको बिलसमेत मेरो खातामा राखियो।

त्यसपछि हामी विभिन्न थानतिर जाँदै नदी तर्दै थियौँ। नदी तर्ने क्रममा मेरो चप्पल बग्यो। त्यही घटनालाई लिएर धामीझाँक्रीसँग भनाभन भयो। मैले मदिरा पिएर थानतिर जानु गलत भएको भन्दै अबदेखि मदिरा नखाने कुरा गरेँ र टीका लगाउन आग्रह गरेँ।

त्यतिबेला म नशामा थिएँ। मेरो बोलीमा कति भावुकता थियो, कति रिस थियो र कति वास्तविक सङ्कल्प थियो भन्ने कुरा त्यही क्षणमा स्पष्ट थिएन।

तर त्यो दिनको घटनाले मेरो मनमा गहिरो छाप छोड्यो।

म घर फर्किएँ। श्रीमतीलाई भनेँ, “अब तिम्रा दुःख गए। सुखका दिन आए। मैले आजदेखि मदिरा खान छोडेँ। मन्दिरमै छोडेर आएँ।”

मेरी श्रीमती खुसी भइन्। धेरै समयदेखि मेरो परिवर्तनको प्रतीक्षा गरिरहेकी उनलाई मेरो कुरामा विश्वास गर्न मन लाग्नु स्वाभाविक थियो। उनले धेरै पीडा सहेर पनि परिवार जोगाएकी थिइन्। अब सायद उनको दुःख समाप्त हुने आशा पलाएको थियो।

त्यो दिन मैले मनमनै एउटा निर्णय गरेँ—अब मदिरा होइन, जीवन रोज्नुपर्छ। अब नशा होइन, परिवार रोज्नुपर्छ। अब क्षणिक आनन्द होइन, छोराछोरीको भविष्य रोज्नुपर्छ।

मेरो जीवनको त्यो दिन एउटा सामान्य दिन थिएन। त्यो मेरो विगत र भविष्यबीचको एउटा मोड थियो। एउटा यस्तो क्षण, जहाँ मैले पहिलोपटक आफ्नो कमजोरीलाई स्वीकार गरेर त्यसबाट मुक्त हुने बाटो रोज्ने सङ्कल्प गरेँ।

पछि त्यस घटनालाई सम्झँदा म भन्ने गर्थेँ—नदीमा मेरो चप्पल मात्र बगेको थिएन, मेरो जीवनलाई अँध्यारोतिर तानिरहेको मदिराप्रतिको मोह पनि त्यही दिनदेखि बगाउनुपर्छ भन्ने चेतना जागेको थियो।

म भगवान् श्रीकृष्णलाई सम्झिन थालेँ। मेरो जीवनमा परिवर्तन ल्याउने शक्ति र साहस मिलोस् भनेर प्रार्थना गर्न थालेँ। आफूले भोगेका पीडा र गरेका गल्तीहरूलाई सम्झेर जीवनलाई नयाँ दृष्टिले हेर्न थालेँ।

मलाई जे प्राप्त भएको छ, त्यो भगवान्को कृपा हो भन्ने भावनाले मेरो मनमा नयाँ आशा जगायो।

तर आज म एउटा कुरा स्पष्टसँग भन्न चाहन्छु—मदिरा छोड्नु भनेको मुखले वाचा गर्नु मात्र होइन। यो आफ्नै बानी, इच्छा, कमजोरी र पुरानो जीवनसँग गरिने कठिन युद्ध हो। त्यसका लागि प्रत्येक दिन आफूलाई सम्हाल्नुपर्छ, आफ्नो निर्णयमा अडिग रहनुपर्छ र परिवारले दिएको मायाको मूल्य बुझ्नुपर्छ।

मदिराको निर्भरता गहिरो भइसकेको अवस्थामा इच्छाशक्ति वा धार्मिक सङ्कल्पसँगै आवश्यक परे स्वास्थ्यकर्मीको सहयोग र उपचार पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। परिवर्तनको यात्रा हरेक व्यक्तिका लागि फरक हुन सक्छ। त्यसैले सङ्घर्ष गरिरहेको व्यक्तिलाई दोष दिनुभन्दा सहयोगको बाटो देखाउनु आवश्यक छ।

त्यो दिनदेखि मेरो जीवनलाई नयाँ दृष्टिले हेर्ने यात्रा सुरु भयो।

११. विगतको स्वीकारोक्ति र नयाँ जीवनको अर्थ

म आफ्नो विगतलाई लुकाउन चाहन्नँ। मैले गल्ती गरेको छु। परिवारलाई पीडा दिएको छु। श्रीमतीको त्यागको मूल्य समयमै बुझ्न सकिनँ। छोराछोरीको बाल्यकालमा अभाव थपिएको छ। मैले कमाएको सम्पत्ति र आफ्नो सम्मानसमेत जोखिममा पारेको छु।

तर आज म ती गल्तीहरूलाई स्वीकार गरेर एउटा कुरा भन्न चाहन्छु—मानिसले गल्ती गर्न सक्छ, जीवनमा लड्न सक्छ र बाटो बिराउन सक्छ; तर उसले आफ्नो गल्तीबाट सिकेर परिवर्तनको बाटो रोज्न पनि सक्छ।

मेरो कथा मदिराको प्रशंसा होइन। यो मदिराले मानिसको जीवन, परिवार र भविष्यमा पार्न सक्ने विनाशको साक्षी हो। यो एउटा यस्तो मान्छेको कथा हो, जसले आफ्नै कमजोरीका कारण आफूलाई र आफ्नो परिवारलाई दुःख दिएको सत्य स्वीकार गर्छ।

म चाहन्छु, मेरो कथा पढ्ने कुनै युवाले मदिराको बाटोमा पाइला चाल्नुअघि एकपटक आफ्ना आमाबाबुको अनुहार सम्झियोस्। कुनै श्रीमान्ले मदिराको नशामा डुब्नुअघि आफ्नी श्रीमती र छोराछोरीको भविष्य सम्झियोस्। कुनै परिवारले यस्तो समस्या भोगिरहेको छ भने उसले निराश नभई सहयोग, उपचार र परिवर्तनको बाटो खोजोस्।

किनकि मदिराको लतले ग्रस्त मानिसलाई गाली गरेर मात्रै परिवर्तन गर्न सकिँदैन। उसलाई आफ्नो अवस्था बुझ्ने अवसर, आवश्यक सहयोग, उपचार र परिवारको साथ पनि चाहिन सक्छ।

म पनि यही समाजको एउटा सामान्य मानिस हुँ। म कुनै महान् व्यक्ति होइन। तर आफ्ना कमजोरीसँग लड्ने र आफ्नो जीवनलाई नयाँ दिशा दिने प्रयास गर्ने मान्छे हुँ।

मेरो जीवनमा सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति पैसा थिएन। त्यो मेरी श्रीमतीको नटुटेको धैर्य थियो, छोराछोरीको निष्कपट माया थियो, आमाको आशीर्वाद थियो र फेरि उठ्न सकिन्छ भन्ने आशा थियो।

आज पछाडि फर्केर हेर्दा लाग्छ—यदि मेरी श्रीमतीले हिम्मत हारिदिएकी भए, यदि छोराछोरीको मायाले मेरो मनलाई नछोएको भए र यदि मैले आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्ने साहस नगरेको भए, मेरो जीवन कहाँ पुग्थ्यो होला?

सायद म आज आफ्ना अनुभवहरू यसरी शब्दमा उतार्न सक्ने अवस्थामा हुने थिइनँ।

त्यसैले म यो कथा लेख्दै छु—आफ्ना आँसुको मूल्य बुझाउन, परिवारको त्यागलाई सम्मान गर्न र अरू कसैको जीवनमा परिवर्तनको एउटा सानो दीप बाल्न।

म त्यो मान्छे हुँ, जसले आफ्नो जीवनमा अँध्यारो देखेको छ। आफ्नै हातले खुसी गुमाएको छ। परिवारको आँसु देखेर पनि ढिलो गरी चेतना पाएको छ। तर अन्ततः आफ्नो विगतलाई स्वीकार गरेर नयाँ जीवनको बाटो रोज्न चाहेको छ।

मेरो नामभन्दा ठूलो मेरो कथा हो। मेरो गल्तीभन्दा ठूलो परिवर्तनको सम्भावना हो। र मेरो विगतभन्दा ठूलो मेरो भविष्यप्रतिको आशा हो।

१२. दारुलाई जितेको मान्छे हुँ म

जीवनमा पछाडि फर्केर हेर्दा मेरा आँखाअगाडि अनेकौँ दृश्य आउँछन्। बाबाको अभावमा बितेको बाल्यकाल, रोगसँग गरेको सङ्घर्ष, सानै उमेरमा पलाएको आत्मनिर्भर बन्ने सपना, व्यापारबाट प्राप्त गरेको सफलता, मदिराको लतले निम्त्याएको पतन र मेरी श्रीमती तथा छोराछोरीले भोगेको असह्य पीडा—यी सबै मेरा जीवनका अभिन्न अंश हुन्।

म तीमध्ये कुनै पनि अध्यायलाई मेटाउन सक्दिनँ। विगतलाई बदल्न सक्दिनँ। तर विगतबाट सिकेर वर्तमानलाई सुधार्न र भविष्यलाई नयाँ दिशा दिन अवश्य सक्छु।

मेरा लागि जीवनको सबैभन्दा ठूलो जित सम्पत्ति जोड्नु होइन। अरूको नजरमा सफल देखिनु पनि होइन। आफ्नो कमजोरीलाई चिन्नु, त्यसको जिम्मेवारी स्वीकार गर्नु र परिवर्तनका लागि कदम चाल्नु नै वास्तविक जित हो।

मैले कुनै समय पैसा कमाएँ, व्यापार गरेँ र समाजमा पहिचान बनाएँ। तर ती सबै उपलब्धि मदिराको लतका अगाडि कमजोर बने। जब परिवारको आँसु, छोरीको विन्ती र छोराछोरीको अभाव सम्झन्छु, तब बुझ्छु—मानिसले जीवनमा के कमायो भन्ने प्रश्नभन्दा उसले आफ्नो जीवन र सम्बन्धलाई कसरी जोगायो भन्ने प्रश्न ठूलो रहेछ।

म चाहन्छु, मेरो जीवनको कथा अरूका लागि चेतावनी बनोस्। मदिरालाई सामान्य मनोरञ्जन ठानेर त्यसको जोखिमलाई बेवास्ता गर्नेहरूले एकपटक मेरो जीवनतर्फ हेरून्। परिवारमा कसैले लतसँग सङ्घर्ष गरिरहेको छ भने उसलाई अपमान र घृणाले होइन, आवश्यक सहयोग र जिम्मेवार व्यवहारले साथ दिऊन्।

परिवर्तन सम्भव छ। तर त्यसका लागि समस्या स्वीकार गर्नुपर्छ, सहयोग खोज्नुपर्छ र प्रत्येक दिन आफ्नो निर्णयप्रति जिम्मेवार हुनुपर्छ।

म आफ्नो विगतप्रति गर्व गर्दिनँ, किनकि त्यसमा मेरा धेरै गल्ती र अरूका आँसु जोडिएका छन्। तर ती गल्तीबाट सिक्ने अवसरलाई भने जीवनको महत्त्वपूर्ण उपलब्धि ठान्छु।

आज म आफ्ना अनुभवहरू सुनाउँदै छु, किनकि म चाहन्नँ—मेरो जस्तै पीडा अरू कसैले भोगोस्। कुनै बालबालिकाले आफ्नो बाबालाई मदिरा नखान रुँदै विन्ती गर्न नपरोस्। कुनै श्रीमतीले परिवारको पेट पाल्न दाउराको भारी बोकेर श्रीमान्को लतका अगाडि विवश हुन नपरोस्। कुनै परिवारले आफ्नो खुसी र भविष्य मदिराको लतका कारण गुमाउन नपरोस्।

मेरो जीवनको कथा पीडाबाट सुरु भएको थियो, सङ्घर्षका अनेकौँ मोड पार गर्दै पतनसम्म पुगेको थियो। तर म चाहन्छु, यसको अन्त्य निराशामा होइन, आशामा होस्। हारमा होइन, परिवर्तनमा होस्। पश्चात्तापमा मात्र होइन, जिम्मेवारीपूर्ण जीवनको सङ्कल्पमा होस्।

म त्यो मान्छे हुँ, जसले आफ्नै कमजोरीका कारण धेरै कुरा गुमायो। तर मैले आफ्नो गल्तीलाई नै आफ्नो अन्तिम परिचय बनाउन चाहिनँ। मैले विगतबाट सिकेर अगाडि बढ्ने बाटो रोज्न चाहेँ।

त्यसैले आज म आफ्ना अनुभवका आधारमा गर्वका साथ भन्छु—

“म दारु पिउने मान्छे मात्र थिइनँ, दारुको लतसँग हारिरहेको मान्छे थिएँ। तर मैले हारलाई आफ्नो भाग्य मानेर बसिनँ। मैले आफ्नो गल्ती स्वीकार गरेँ, जीवनको मूल्य बुझ्न थालेँ र परिवारको मायालाई फेरि अँगाल्न सिकेँ। त्यसैले म भन्छु—दारुलाई जितेको मान्छे हुँ म।”

यो मेरो जीवनको कथा हो। मेरा गल्तीहरूको स्वीकारोक्ति हो। मेरी श्रीमतीको त्यागप्रतिको सम्मान हो। मेरा छोराछोरीका आँसुप्रतिको पश्चात्ताप हो। र जीवनमा जति नै अँध्यारो आए पनि परिवर्तनको सम्भावना बाँकी रहन्छ भन्ने मेरो विश्वास हो।

— ज्ञानेन्द्र बहादुर ख्वास
ककडसात, साँफेबगर नगरपालिका–७, अछाम

चौरपाटी–५ मा प्लास्टिकमुक्त वडा निर्माणको प्रतिबद्धता, घरबाटै परिवर्तन थाल्न जोड

असोज २५ अछाम चौरपाटी गाउँपालिका–५ मा प्लास्टिकको प्रयोग न्यूनीकरण तथा वातावरण संरक्षणसम्बन्धी कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ। कार्यक्रममा सहभागी

वाक नेपालको २९ औँ वार्षिक सभा तथा सामाजिक परीक्षण सम्पन्न, सामाजिक रूपान्तरणमा जोड

अछाम असोज २४  सामाजिक रूपान्तरणका क्षेत्रमा पहुँच र सिर्जनाका लागि सहकार्य (वाक नेपाल) को २९औँ वार्षिक सभा तथा सामाजिक परीक्षण कार्यक्रम अछामको

बाल समृद्धिका लागि अछाममा ‘हातेमालो’ शिक्षा र आयआर्जनमा जोड

अछाम भाद्र २५  वल्र्ड भिजन इन्टरनेसनल नेपाल, वाक नेपाल र आस्था नेपालको साझेदारीमा सञ्चालित ‘बाल समृद्धि तथा एकीकृत विकासका लागि हातेमालो